از کم و زیاد آهن بدن باخبر شوید

از کم و زیاد آهن بدن باخبر شوید

از کم و زیاد آهن بدن

 

در گفت‌و‌گو با دکتر محمدرضا وفا، متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی

 
دریافت بیش ‌از حد آهن می‌تواند رسوب آهن مازاد و گرفتگی عروق، سکته قلبی و سکته مغزی را به دنبال داشته باشد.
کسانی که به ورزش‌های هوازی نیازمند تحرک بسیار زیاد می‌پردازند، به شدت در معرض کمبود آهن قرار دارند.
 
 
به طور کلی کمبود آهن و کم‌خونی فقر آهن یکی از مشکلات تغذیه در تمام دنیا است. از نظر دانش تغذیه، شاید مهم‌ترین کمبود تغذیه‌ای در تمام دنیا کمبود آهن باشد که مهم‌ترین دلیل آن، عدم‌دسترسی، کمبود آهن در رژیم غذایی یا دریافت کم آهن از غذاها (فراهم‌زیستی کم آهن) است. به عبارت ساده‌تر می‌توان گفت با اینکه خوراکی‌هایی که می‌خوریم حاوی مقادیر قابل‌توجهی از آهن هستند ولی متاسفانه به دلیل اینکه هضم و جذب این عنصر در دستگاه گوارش بسیار مشکل و پیچیده است، ممکن است به اندازه کافی جذب بدن نشود. برای مثال با اینکه نان، غلات و تمام خوراکی‌های گیاهی از جمله منابع خوب آهن به شمار می‌روند اما فراهم‌زیستی آهن و هضم و جذب آن بسیار مشکل است. به همین دلیل انواع گوشت‌ و منابع غذایی حیوانی بهترین منبع تامین‌کننده آهن به شمار می‌روند چراکه راحت‌تر جذب می‌شوند. در عین حال این خوراکی‌ها عمدتا گران بوده و تهیه آن برای اغلب افراد میسر نیست، درنتیجه کمبود آهن در دنیا شایع است. اهمیت این موضوع بهانه‌ای شد تا با دکتر محمدرضا وفا، متخصص تغذیه و رژیم‌درمانی و استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران درخصوص کمبود آهن و کم‌خونی فقر آهن گفت‌وگو کرده‌ایم که شرح آن را در ادامه می‌خوانید:
 

آقای دکتر! آیا نشانه‌های خاصی برای تشخیص کمبود آهن در بدن وجود دارد؟

بله؛ خستگی و ضعف یکی از شایع‌ترین نشانه‌های کمبود آهن است. حدود 1500 سال قبل از میلاد حضرت مسیح، اولین ‌بار سقراط علایم کمبود آهن در بدن را گزارش کرد. خستگی، ضعف، بی‌حالی، رنگ‌پریدگی چهره و صداهای غیرطبیعی قلب از علایم اولیه کم‌خونی هستند. کم‌خونی فقر آهن می‌تواند اثرات مخربی بر کارایی ذهنی و فکری، توان کار کردن و رفتار و پاسخ‌های ایمنی فرد داشته باشد. معمولا قدرت توجه و تمرکز ذهنی کسانی که دچار کمبود آهن هستند، پایین است و اگر به مرحله مزمن برسد، می‌تواند حتی روی IQ یا توانمندی‌های شناختی طولانی‌مدت اثر بگذارد و عملکرد شناختی و یادگیری فرد را در تمام سنین تحت‌تاثیر قرار دهد. از سوی دیگر، آهن نقش کلیدی در حفظ سیستم ایمنی سالم و دفاع آنتی‌اکسیدانی ایفا می‌کند و در‌نتیجه کمبود آن، قسمت‌های مختلف بدن را از نظر متابولیک تحت‌تاثیر قرار می‌دهد و در نهایت کم‌خونی شدید فقر آهن می‌تواند منجر به مرگ شود. علایم ناشی از کمبود آهن گسترده است و بر علمکرد جسمی و ذهنی تاثیر می‌گذارد.
 

این وضعیت در کودکان نیز با همین نشانه‌ها بروز می‌کند؟

کمبود آهن در کودکان نیز منجر به خستگی، ضعف و بی‌حالی و رنگ پریدگی چهره و افت عملکرد ذهنی و جسمی می‌شود و متاسفانه در اغلب موارد این نشانه‌ها چندان مورد توجه والدین قرار نمی‌گیرد. با توجه به اینکه تعیین میزان آهن سرم و نهایتا تشخیص کم‌خونی و نوع آن با انجام آزمایش‌های متعدد میسر است، در بیشتر موارد والدین در ابتدا متوجه کم‌خونی کودک نمی‌شوند.
 

آیا این روش‌های بررسی و آزمایش‌ها و روش‌ها به شکلی هست که در دسترس خانواده‌ها باشد؟

روش‌های ارزیابی و تعیین مقدار آهن در بدن بسیار متنوع است و بسته به اینکه قرار است وضعیت یک فرد یا گروهی از افراد جامعه، مشتمل بر جمعیت‌های بزرگ ارزیابی شود، روش‌های مختلفی توصیه می‌شود. به عنوان مثال برای ارزیابی شیوع کم‌خونی فقر آهن در جمعیت کودکان دبستانی شهر تهران، بهترین روش، آزمایش هموگلوبین و ارزیابی MCV یا قطر گلبول‌های قرمز است. اگر قطر گلبول‌های قرمز کاهش یابد، کم‌خونی میکروسیتیک مطرح است. اینکه چرا در جمعیت‌های بزرگ، از آزمایشات ساده‌تر برای ارزیابی تعیین مقدار آهن در بدن استفاده می‌شود به دلیل هزینه بالای آن است و این توصیه سازمان جهانی بهداشت و انجمن‌های مبارزه با کم‌خونی فقر آهن است که به صورت بین‌المللی در دنیا فعالیت می‌کنند.
اما برای یک تشخیص و تعیین مقدار آهن در بدن یک فرد، مسلما چون زمان و وقت بیشتری می‌توان صرف کرد، دقیق‌ترین و معتبرترین روش، ارزیابی سطح فریتین سرم خون است که با دقت بالا می‌تواند کم‌خونی فقر آهن را تشخیص داده و شدت و ضعف آن را مشخص کند.
 

بیشتر چه کسانی در معرض کمبود آهن هستند؟

کم‌خونی معمولا در سنین و گروه‌های خاصی مثل کودکان در حال رشد، سنین بلوغ، دختران نوجوانی که سیکل ماهیانه در آنها شروع شده، دوران باروری و در زنان شیرده بروز می‌کند و این امر باعث بروز خستگی و بی‌حالی آنها می‌شود. این گروه از افراد، مهم‌ترین گروه‌های در معرض خطر کمبود هستند. معمولا دختران در سنین بلوغ و باروری به دلیل از دست دادن خون طی عادت ماهیانه در معرض خطر کمبود آهن هستند. البته کمبود آهن در نوزدانی که به طور انحصاری از شیر مادر تغذیه کرده‌اند مطرح نیست اما بعد از شروع تغذیه تکمیلی، اگر مادر دانش کافی تغذیه‌ای نداشته باشد یا به کودک خود مواد غذایی با ارزش تغذیه‌ای بالا ندهد، این کودکان از گروه‌های در معرض خطر کمبود آهن خواهند بود.
علاوه بر این، مهم‌ترین کمبود تغذیه‌ای حتی در ورزشکاران، کمبود آهن است زیرا این عنصر می‌تواند از طریق تعریق از بدن دفع شود. بنابراین کسانی که ورزش‌های هوازی مثل فوتبال، والیبال، بسکتبال و کشتی که نیازمند تحرک بسیار زیادی است انجام می‌دهند، به شدت در معرض کمبود آهن هستند.
 

آیا این موضوع که بهتر است آهن مورد نیاز بدن از گوشت تامین شود صحیح است؟!

بله؛ به طور کلی آهن به دو نوع آهن «هِم» و «غیر‌هِم» در بدن وجود دارد. منابع حیوانی حاوی آهن هِم و منابع گیاهی دارای آهن غیرهِم هستند که از بین این دو گروه، آهن هِم به راحتی توسط خون جذب می‌شود. منابع غذایی گیاهی مثل نان، گندم، بادام، پسته، فندق و مغز دانه‌ها حاوی آهن هستند ولی چون در منابع غذایی گیاهی همراه با آهن، مقداری فیبر و فیتات وجود دارد. این عناصر به آهن متصل شده و جذب آن را به شدت پایین می‌آورند. از این رو، منابع غذایی گیاهی گزینه خوبی برای تامین آهن موردنیاز بدن نیستند.
 

برای جذب بیشتر آهن موجود در منابع گیاهی چه باید کرد؟

برای اینکه جذب آهن از طریق مصرف منابع گیاهی افزایش یابد، تاکید می‌شود همراه با خوراکی‌های احیاکننده مثل ویتامین‌C مصرف شود. برای مثال اگر از همان دوران کودکی به فرزندان خود آموزش دهیم زمانی که برنج یا نان می‌خورند، مقداری آب‌ لیموی تازه یا حتی آب‌غوره یا نارنج به خوراکی‌های گیاهی اضافه کنند تا حدود قابل توجهی جذب آهن بهتر می‌شود. البته بر آب لیموی تازه تاکید می‌شود چراکه میزان ویتامین‌C آب‌لیموی نگهداری شده یا بسیار کم است یا تقریبا اصلا وجود ندارد. ضمن اینکه همراه با منابع غذایی گیاهی باید از مصرف ترکیبات شلات‌کننده یا ترکیباتی مثل فیتات، اگزالات که با آهن متصل می‌شوند یا ترکیبات پلی‌فنولی که در چای و قهوه وجود دارد، پرهیز شود چون همگی می‌توانند جذب آهن را کاهش دهند.
 

برای تامین آهن مورد نیاز بدن چه میزان منبع حیوانی مورد نیاز است؟

بهترین منبع غذایی آهن و روی، گوشت‌ها به خصوص گوشت قرمز است و مصرف آن برای تامین آهن بدن توصیه می‌شود. اگر همه افراد روزانه یک تکه گوشت پخته‌شده در حد 40 تا 50 گرم را در برنامه غذایی خود لحاظ کنند بخش عمده‌ای از آهن موردنیاز بدن تامین می‌شود. یعنی رعایت یک رژیم غذایی معمولی و متعادل برای یک فرد عادی، می‌تواند به راحتی آهن مورد نیاز بدن او را تامین کند. البته در این مورد باید توجه داشت که منظور از منابع حیوانی به طور خاص گوشت است باید و در سایر منابع غذایی حیوانی مثل تخم‌مرغ و شیر و لبنیات، یا آهن وجود ندارد یا مقدار آن ناچیز است.
 

آیا می‌توان برای تامین آهن مورد نیاز بدن از مکمل‌ها استفاده کرد؟

تغذیه علم تعادل است. رعایت تنوع و تعادل در مصرف مواد غذایی از اصول تغذیه صحیح در جهت پیشگیری از بیماری و رمز سلامت است. در مورد عنصر آهن نیز مانند هر ماده مغذی دیگر باید گفت، دریافت بیش از حد آهن می‌تواند خطرناک باشد و به جای ایجاد اثر مطلوب در بدن، مثل سم عمل کند. در واقع تمام علایمی که در صورت کمبود آهن در بدن تظاهر پیدا می‌کند، حین مسمومیت با این عنصر نیز نمایان می‌شود. این علایم از علایم عمومی مسمومیت گرفته تا هموکروماتوزیس، رسوب آهن در زیر پوست، قرنیه و عروق پیش می‌رود. رسوب آهن مازاد در عروق فوق‌العاده خطرناک بوده و می‌تواند منجر به گرفتگی عروق، سکته قلبی و مغزی شود.
بنابراین تشخیص نوع آهن مصرفی و دوز آن و مهم‌تر از همه طول دوره درمان حتما باید توسط متخصص مربوطه تجویز شود. با توجه به نوع آزمایشی که انجام می‌شود و شدت و ضعف کم‌خونی فقر آهن، طول دوره درمانی در نظر گرفته می‌شود. درضمن با توجه به اینکه دلایل متفاوتی می‌تواند منجر به کمبود آهن در بدن شود و از نظر پاتولوژی و فیزیولوژی ممکن است دلایل پزشکی مطرح باشد. باید همزمان با برطرف کردن کمبود آهن، علت آن نیز مشخص شده و در جهت رفع آن اقدام شود. به طور قطع نمی‌توان فردی را که به علت خونریزی شدید دچار این عارضه شده، صرفا با تجویز مکمل آهن درمان کرد. باید حتما علت خونریزی پیدا و اقدام درمانی مناسب صورت بگیرد.
 
 
 
 
 

دیدگاه‌ها

افزودن دیدگاه جدید

کد امنیتی

This question is for testing whether or not you are a human visitor and to prevent automated spam submissions.

CAPTCHA ی تصویری
کاراکترهای نمایش داده شده در تصویر را وارد کنید.