آنمی چیست ؟ چه چیزی ایجاد آنمی می کند؟

وقتی که تعداد گلبول های قرمز خون و یا غلظت هموگلوبین در فردی کاهش پیدا میکند گفته می شود که آن فرد دچار آنمی ( کم خونی ) شده است. هموگلوبین  پروتئینی است که در داخل گلبول های قرمز وجود دارد . حاوی آهن است و وظیفه آن انتقال اکسیژن است.
آنمی مهمترین اختلال ( بیماری ) خونی است که در امریکا و کشورهای در حال توسعه شیوع زیادی دارد در کشورهای در حال توسعه شیوع آنمی بیشتر است مخصوصا در مناطق فقیر که افراد از سوء تغذیه نیز رنج می برند. در بعضی مناطق آفریفا کم خونی شدید ممکن است در اثر مالاریا نیز ایجاد شود.
تقریبا 100 نوع آنمی وجود دارد  که می توان در سه دسته طبقه بندی کرد:
   
آنمی به دلیل از دست دادن خون زیاد: 
خونریزی مزمن ( طولانی ) که معمولا برای مدت های طولانی تشخیص داده نمی شود . افراد به تدریج خون از دست می دهند که به معنی از دست دادن سلول های قرمز خون و هموگلوبین است.  خونریزی حاد نیز می تواند باعث کاهش تعداد سلول های قرمز خون می شود. از دست دادن خون می تواند در موارد زیر اتفاق بیفتد:

  • زخم معده

  • هموروئید

  • التهاب معده ( گاستریت)

  • سرطان : گاهی اوقات سرطان معده و یا کلون می تواند ایجاد خونریزی کنند.

  • بعضی از داروها  NSAIDs ( داروهای ضد التهاب غیر استروئیدی ) اگر برای مدت طولانی استفاده شوند.

  • زایمان: زایمان معمولا با از دست دادن خون همراه است.

  • قاعدگی : زنانی که خونریزی های شدید در سیکل خود دارند در معرض ابتلا به  آنمی هستند.

  • جراحی.

  • ترومایی که باعث خونریزی شود. مثل تصادف با ماشین.

  • اهدای خون : افرادی که به طور منظم خون اهدا می کنند در معرض ابتلا به کم خونی هستند.
     

آنمی یه دلیل از بین رفتن تعداد زیادی از  گلبول های قرمز ( آنمی همولیتیک) گلبول های قرمز معمولا 120-110 روز زنده هستند ، بعد از اینکه این سلول ها می شکنند به وسیله طحال پاکسازی می شوند. بعضی از بیماری باعث می شود که این سلول ها زودتر بمیرند. در نتیجه مغز استخوان مجبور است گلبول های قرمز بیشتری تولید کند. اگر مغز استخوان نتواند به اندازه نیاز گلبول قرمز تولید کند  تعداد گلبول های قرمز کاهش می یابد و منجر به همولیز می شود. شرایط زیر می توانند باعث همولیز شوند :

  • واکنش های ایمنی

  • عفونت

  • بعضی از داروها

  • توکسین ها ( سم ها)

  • بعضی از دستگاه های پزشکی مثل دستگاه بای پس قلبی –ریوی  یا همودیالیز.
     

آنمی در اثر کاهش و یا کمبود تولید گلبول های قرمز خون :
در این نوع از آنمی بدن به تعداد کافی گلبول قرمز تولید نمی کند  و یا گلبول های تولید شده به طور مناسب عمل نمی کنند. افراد با این نوع از آنمی ممکن است دارای :
آنمی داسی شکل : اختلال ارثی که در آن گلبول های قرمز دارای شکل  هلالی هستند. در نتیجه گلبول های قرمز به سرعت می شکنند قبل از اینکه اکسیژن و مواد مغذی را به طور کامل انتقال دهند.
کمبود آهن : کمبود آهن معمولا در اثر رژیم فقیر ، از دست دادن خون ، یا عدم توانایی در جذب آهن از غذا ایجاد می شود.  آنمی کمبود آهن در میان زنان حامله ای که قرص آهن استفاده نمی کنند شایع است.
کمبود ویتامین : مثل کمبود  ویتامین B12  معمولا به این دلیل ایجاد می شود که معده نمی تواند ماده ای به نام فاکتور داخلی ایجاد کند. فاکتور داخلی برای جذب ویتامین B12 از غذاها و نوشیدنی ها ضروری است. آنمی ای که در این افراد ایجاد می شود آنمی خطرناک نام دارد. این کمبود ممکن است در اثر رژیم فقیر نیز ایجاد شود.
مشکلات مغز استخوان : گلبول های قرمز در مغز استخوان تولید می شوند.  اگر مغز استخوان دارای نقص باشد ممکن است نتواند به میزان مناسب گلبول تولید کند. ممکن است در اثر کمبود B12 ، اختلالات مغز استخوان ( مثل لوسمی ) و التهاب مزمن ( مثل آرتریت روماتوئید ) و یا عفونت مزمن این مشکل ایجاد شود.
بعضی از بیماری ها : افرادی که دچار ایدز، آرتریت روماتوئید و بیماری کرون هستند ممکن است در تولید گلبول های قرمز مشکل داشته باشند.

 مالاریا باعث آنمی در میلیون ها فرد در سرتاسر جهان شده است. پروتئینی که به وسیله سلول های ایمنی در اثر عفونت مالاریا تولید می شود ایجاد آنمی می کند.  افرادی که دارای بیماری مزمن کلیه هستند معمولا دارای میزان پایینی از اریتروپویتین هستند در نتیجه مبتلا به آنمی می شوند.
بعضی از داروها : مخصوصا داروهای ضد سرطان که معمولا همراه داروهای دیگر تجویز می شوند .

علایم آنمی چیست؟
در افرادی که آنمی به تدریج ایجاد شده است ممکن است برای مدت های طولانی هیچ علایمی نداشته باشند ولی اگر آنمی سریع گسترش پیدا کرده باشد علایم زودتر بروز می کنند. علایم ممکن است بسته به نوع آنمی ، برحسب علت زمینه ای و یا بیماری ای زمینه ای متفاوت باشند .

بعضی از علایم آنمی در زیر آورده شده است: 

  • خستگی و رخوت (لتارژی) رایج ترین علامت آنمی است. رخوت (لتارژی) یک حالت روانی است و خستگی یک حالت جسمی.

  • رخوت ممکن است همراه علایم جسمی باشد یا خیر. همینطور خستگی ممکن است همراه علایم رخوت باشد یا خیر.

  • خستگی

  • رخوت ، تنبلی ،بی تفاوتی ، احساس تنبلی .

  • کسالت

  • دیس پپسی ( نفس تنگی ):  تنفس مشکل

  • عدم توانایی تمرکز

  • ضربان قلب نا منظم و شدید.

  • حساس بودن به سرما

  • سردرد

  • رنگ پریدگی

علایم زیر ممکن است بروز کنند ولی رایج نیستند:

  • احساس صدای زنگ در گوش

  • حس چشایی تحت تاثیر قرار میگیرد.

  • زبان خشن

  • دیس فاژی : اختلال در بلع

  • گلوسیت آتروفیک ( زبان بسیار صاف)

  • ناخن های خشک و ورقه ورقه

  • شیلوزیس : زخم در گوشه های دهان

  • سندروم پاهای بی قرار: که در بین بیمارانی که دارای کم خونی فقر آهن هستند بیشتر دیده می شود.

  • علایم زیر ممکن است دیده شود ولی معمولا نادر است :

  • تورم در پاها و بازو

  •  سوزش سر دل به صورت مزمن

  • استفراغ

  • تعریق زیاد

روش تشخیص آنمی:
معاینات بالینی ، آزمایش خون و پرسیدن سوال از بیمار از جمله کارهایی است که یک پزشک برای تشخیص آنمی انجام می دهد.

آزمایش خون:
آزمایش خون تعداد گلبول های قرمز و میزان هموگلوبین بیماران را اندازه گیری می کند. اگر تعداد گلبول های قرمز و میزان هموگلوبین پایین باشد فرد دچار آنمی است. آزمایش خون حتی  اگر گلبول ها دارای شکل، رنگ و یا اندازه غیر طبیعی باشد را نشان می دهد. در افراد مبتلا به آنمی در مقایسه با افراد سالم گلبول های قرمز کوچکتر و کم رنگ ترهستند . افرادی که دارای کمبود ویتامین هستند ممکن است گلبول های قرمز کوچکتر و یا بزرگتر داشته باشد.
در بالغین میزان هماتوکریت بین 43-32 % و میزان هموگلوبین بین 15- 11 میلی گرم در دسی لیتر است.

سوال هایی که پزشک باید بپرسد :
پزشک از طریق سوال کردن باید تلاش کند بفهمد چه چیزی باعث ایجاد آنمی شده است.
رژیم غذایی : غذاهایی  که بیماران می خورند و اینکه  آیا رژیم شان حاوی ویتامین و مینرال کافی مخصوصا آهن و ویتامین های B12 است ؟
داروها : چه داروهایی بیماران استفاده می کنند ، جند وقت به جند وقت ، چه مدت و با چه دوز؟
دوران قائدگی :  دوران قائدگی شدید و یا طولانی مدت.
سابقه فامیلی : اینکه آیا در وابستگان نزدیک آنمی، اختلالات خونی و یا خونریزی های معدی روده ای وجود داشته است؟ . وابستگان نزدیک به خواهر برادر و والدین اطلاق می شود.
سابقه پزشکی : آیا بیمار دچار بیماری مزمن هست ؟
اهدای خون : آیا بیمار اهدا کننده مزمن خون است ؟
 
معاینات فیزیکی:
معاینات گوارشی: پزشک به منظور آگاهی از اینکه آیا در دستگاه گوارش خونریزی ای وجود دارد آزمایشات گوارشی را بایستی انجام دهد. اگر اختلالی در این آزمایشات دیده شود بایستی به متخصص ارجاع داده شود.
معاینات مربوط به لگن خاصره : اگر پزشک مشکوک شود به اینکه خونریزی های شدید در دوران قاعدگی باعث ایجاد آنمی شده است بایستی معاینات مربوط به لگن را انجام دهد. اگر بیمار به مکمل یاری پاسخ نمی دهد و دارای دوره های شدید خونریزی است پزشک باید بیمار را به متخصص زنان ارجاع دهد.

درمان آنمی :
کمبود آهن : پزشک بایستی مکمل آهن را به منظور بازگشت آهن به بدن تجویز کند. مثلا فروس سولفات به صورت خوراکی و تا روزی 3 عدد تجویز می شود. عوارض جانبی آن اسهال ، یبوست ، ناراحتی معدی و سوزش سردل است که به ندرت دیده می شود. بیمارانی که فروس سولفات را نمی توانند تحمل کنند تجویز فروس گلوکونات عوارض جانبی کمتری دارد ولی مدت زمان بیشتری طول می کشد تا اثر کند.
رژیم غذایی: بیمارانی که رژیم غذایی نامناسب از نظر آهن دارند بهتر است به مصرف غذاهای غنی از آهن مثل سبزیجات حجیم سبز رنگ ، کنگر ،زرد آلو ، حبوبات ، عدس ، نخود ، سویا ، گوشت ، مغزها،  آلو بخارا و کشمش تشویق شوند.
مشکلات پیش زمینه ای : اگر مشکل زمینه ای علت آنمی باشد ابتدا آن مشکل بایستی درمان شود. اگر مصرف NSAID  ها علت ایجاد آنمی باشد پزشک باید از داروهای جایگزین استفاده کند.
پزشک بایستی از بیمار درخواست کند که چند هفته بعد برای چک کردن اثربخشی درمان مراجعه کند. اگردرمان اثر نکرده باشد پزشک بایستی تلاش کند بفهمد که کدام یک از عوارض جانبی دارو بیمار را مجبور به قطع مصرف آن کرده است.

عوارض آنمی چیست؟
بارداری: زنان بارداری که دچار آنمی شدید هستند در معرض ریسک بالایی برای داشتن عوارض هستند مخصوصا در هنگام زایمان و پس از آن. زایمان معمولا همراه با خونریزی است. کم خون بودن و سپس از دست دادن خون می تواند منجر به عوارض شدید شود. اگر مادر کم خون باشد احتمال تولد نوزاد کم وزن و نارس بیشتر است.  و همچین نوزادان مادران کم خون در معرض ابتلا به کم خونی در دوران نوزادی هستند.

خستگی :
 خستگی ممکن است تاثیر قابل ملاحظه ای روی کیفیت زندگی بیماران داشته باشد. اگر آنمی شدید باشد بیمار ممکن است احساس خستگی شدید کند تا جایی که نتواند کار کند و یا کارهای ضروری روزانه را انجام دهد. خستگی طولانی مدت ممکن است در نهایت منجر به افسردگی شود.
محققان دریافتند که سالمندان مبتلا به آنمی ممکن است نسبت به سالمندان بدون آنمی ناتوان تر باشند و در تست های قدرتی و عملکردهای فیزیکی امتیاز کمتری کسب کنند.
مستعد شدن به بیماری و عفونت :
افرادی که دارای آنمی هستند نسبت به افراد سالم نسبت به ابتلا به بیماری و عفونت مستعدترند.

مشکلات قلبی :
در فرد آنمیک نیاز است قلب خون بیشتری را برای جبران کمبود اکسیژن و مواد مغذی پمپ کند که ممکن است در نهایت منجر به نارسایی احتقانی قلبی شود. محققان دریافتند که وجود آنمی در بیماران با نارسایی مزمن قلبی همراه با افزایش خطر مرگ همراه است.

آسیب نورونی:
کمبود ویتامین B12 یکی از علت های آنمی می تواند منجر به آسیب نورونی شود. نورون ها برای عملکرد مطلوب نیاز به ذخایر کافی B12  دارند.

 

گرداورنده: 
واحد علمی